Beton Sınıfı Seçimi ve Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018)

Bir inşaat mühendisi olarak beton sınıfı seçerken, o seçimin ileride gerçek bir depremde nasıl sonuç doğuracağını düşünmek gerekir. Bu bir abartı değil. Mesleğin özü tam da bu noktada gizli.

Türkiye’de 2018 yılında yürürlüğe giren TBDY (Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği), beton sınıfı konusunda net sınırlar koymuş durumda. Ama yönetmeliği okumak ayrı şey, ruhunu anlamak ayrı şey.

Yönetmelik Ne Diyor?

TBDY 2018’e göre yüksek depremsellik bölgelerinde taşıyıcı sistem elemanlarında kullanılacak betonun minimum C25/30 sınıfında olması zorunlu. Deprem tasarım sınıfı DTS 1 ve DTS 2 olan yapılarda bu sınır daha da anlam kazanıyor.

Ama işin ilginç kısmı şu: Yönetmelik sadece minimum sınır belirliyor. Minimum sınırı tutturmak, doğru tasarım yapmak anlamına gelmiyor.

C25 beton koymuşsun, doğru. Ama o betonun karıştırma suyu/çimento oranı kontrol altında mı? Kür koşulları sağlandı mı? Yerleştirme ve sıkıştırma titizliği var mı? Bunlar olmadan C25 kağıt üzerinde kalıyor.

Sınıf Yükseltmek Her Zaman Çözüm Mü?

Mühendisler arasında yaygın bir eğilim var: “C30 koyarım, daha güvenli olur.” Bu yaklaşım bazen doğru, ama her zaman değil.

Beton sınıfı yükseldikçe rijitlik artar. Rijitlik artınca yapı daha fazla deprem kuvveti çeker. Çekilen kuvvet artınca kesit ve donatı hesapları da değişmek zorunda kalır. Yani C30 koyup C25 hesabıyla devam etmek, tehlikeli bir tutarsızlık.

Bunun yanı sıra yüksek mukavemetli betonların kırılganlığı da göz ardı edilemez. C40 ve üzeri betonlar, C25’e kıyasla çok daha az süneklik gösterir. Deprem tasarımında süneklik, mukavemetten bile daha kritik olabilir.

Süneklik Düzeyi ile Beton Sınıfı Arasındaki İlişki

TBDY, yapıları süneklik düzeylerine göre sınıflandırıyor: Sınırlı Süneklik Düzeyi (SSD), Orta Süneklik Düzeyi (OSD) ve Yüksek Süneklik Düzeyi (YSD).

YSD seçildiğinde beton için C30 ve üzeri önerilirken, buna karşılık kesit boyutları ve donatı yoğunluğu da buna göre şekilleniyor. Buradaki kritik nokta şu: Yüksek süneklik düzeyi, yapıya enerji yutma kapasitesi kazandırıyor. Bu kapasiteyi gerçekten hayata geçirebilmek için beton, çelik ve geometri arasındaki dengenin doğru kurulması lazım.

Kuru hesapla kâğıt üzerinde YSD yazan ama arazide detayları tutturulmamış bir yapı, depremde SSD bile olamaz.

Sahada Karşılaşılan Gerçek Sorunlar

Teorik bilgiyi bir kenara bırakalım ve sahaya inelim.

Hazır beton teslimatı: Şantiyeye gelen beton her zaman sipariş edilen sınıfta gelmiyor. Su eklenmesi, geç teslimat, uygunsuz numune alımı — bunlar hâlâ yaygın sorunlar. Mühendis sadece hesap yapmaz, kontrol da eder.

Kalıp ve sıkıştırma: Özellikle kolon-kiriş birleşim bölgelerinde beton yerleştirmek ciddi bir iş. Yoğun donatı arasında vibratörü doğru kullanmak, bu bölgenin gerçekten C30 davranması için şart.

Kür süresi: Beton dökülmüş, kalıp sökülmüş, inşaat hızla devam ediyor. Kür yeterince yapılmadığında yüzey betonunun mukavemeti istenen değerlere ulaşmıyor. Bu sorun uzun vadede ancak bir depremde ortaya çıkıyor.

Mühendis Ne Yapmalı?

Beton sınıfı seçimi tek başına bir karar değil, bir zincirin halkası. O zincir şöyle kurulmalı:

Önce yapının deprem performans hedefi belirlenmeli. Sonra bu hedefe uygun süneklik düzeyi seçilmeli. Ardından beton sınıfı, donatı oranı ve kesit boyutları birlikte optimize edilmeli. Son olarak tüm bunlar şantiyede titizlikle uygulanmalı ve denetlenmeli.

Bu adımlardan herhangi biri atlanırsa, masada yapılan hesapların gerçek bir depremi karşılayıp karşılamayacağı belirsiz kalır.

Sonuç Yerine

2023 Kahramanmaraş depremleri, betonarme yapı tasarımı ve uygulaması konusunda mesleki bir özeleştiri yapmamızı zorunlu kıldı. Binlerce yapının göçmesinde malzeme kalitesi, uygulama hataları ve tasarım yetersizlikleri birlikte rol oynadı.

Beton sınıfı seçimi bu tablonun küçük ama önemli bir parçası. Minimum yönetmeliği tutturmak, vicdanlı bir mühendislik yapmak için yeterli değil.

Hesap doğru, detay doğru, uygulama doğru — üçü bir arada olduğunda beton gerçek mukavemetine kavuşur. Aksi hâlde C30 yazan bir yapı, C15 gibi davranabilir.

Bu meslek, sayı üretmek değil. Sorumluluk taşımak.

Bu makale Medeniyet Mühendisleri Blog platformunda yayımlanmak üzere Erhan Baytak tarafından hazırlanmıştır. Eleştiri ve katkılarınız için forumları kullanabilirsiniz.

Kaynakça

Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı. (2018). Türkiye bina deprem yönetmeliği. Resmi Gazete (Sayı: 30364). https://www.resmigazete.gov.tr

Bayık, Ç., & Sucuoğlu, H. (2015). Betonarme çerçevelerde beton sınıfının sismik performansa etkisi. İMO Teknik Dergi, 26(3), 7089–7112.

Erdoğan, T. Y. (2007). Beton (3. baskı). Orta Doğu Teknik Üniversitesi Yayınları.

Ersoy, U., Özcebe, G., & Tankut, T. (2013). Betonarme (3. baskı). Evrim Yayınevi.

Sucuoğlu, H., & Akkar, S. (2014). Basic earthquake engineering: From seismology to performance-based engineering. Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-319-01026-7

TS EN 206. (2014). Beton — Özellik, performans, üretim ve uygunluk. Türk Standartları Enstitüsü.

TS 500. (2000). Betonarme yapıların tasarım ve yapım kuralları. Türk Standartları Enstitüsü.

Wight, J. K., & MacGregor, J. G. (2012). Reinforced concrete: Mechanics and design (6th ed.). Pearson Education.