DEPREM’E DAYANIKLI BİNA TASARIMI

Projeci insaat mühendisleri, “depreme dayanikli yapi tasarimı” deyince, yukleri artirmayı ve bu büyük yuklere göre dizayn yapmayı anliyorlar. Adıni da koymuslar :  ” emniyette kalma açisindan”

Depreme dayanikli tasarım, üç beş tane sabit yükü yada hareketli yükü artırmakla, yani 200kg/metrekarelik yukü, 500kg/metrekarelik yük’e çikarmakla, yada iri kolonlar koymakla olmaz. Ama muhendislerin cogu deprem’e dayanikli tasarimin böyle yapilacağını sanıyor.

Depreme dayanikli tasarımın esaslari için, önce deprem kuvveti nasıl olusur, bu kuvveti kim oluşturur, ona bakmaniz gerekir. Nedenini bilmediginiz bir sorunu çözebilirmisiniz?

Deprem kuvveti, dısaridan yapiya etkiyen mutlak bir kuvvet degildir. Deprem kuvvetini,  yapinız bizzat kendisi uretir. Yani proje muhendisi deprem kuvvetini uretir. Iyi düşunüldügunde sanki bir paradoks var gibi görünür ki dogrudur. Nedir bu paradoks, muhendis oluşturdugu tasiyıci sistemle hem deprem kuvvetini olusturuyor, hem de olusturdugu bu deprem kuvvetini karsilamaya, bina’nin göçmesini onlemeye  çalışıyor. İste durum aynen budur…

Deprem kuvveti dediginiz şey, atalet kuvvetidir, tembellik kuvvetidir.Öyle idealize de gosterdiginiz gibi kat seviyelerine ok isareti ile uyguladıginız bir kuvvet degildir. Yer hareketi yapıyi ileri geri, one arkaya hareket ettirmeye çalışır, yapı da bu hareket karşışinda sükunetini, hareketsizligini korumaya calışir. Yapıda hareket etmemek icin bir kuvvet olusur ki iste bahsettigimiz bu kuvvet deprem kuvvetidir. Yapi ne kadar ağirsa, yapi o kadar buyük kuvgetle hareketsizligini korumaya calisir. Yani yapi kutlesi arttikça, deprem kuvveti de artar.

Deprem’e en dayanikli yapı, deprem kuvvetinin olüşmadıgi yapidir.Siz tasarımınızla eger o yapida deprem kuvvetinin olusmasını engelleyebiliyorsanıź, depreme karsı en dayanıkli yapıyı tasarliyorsunuz demektir.Deprem kuvveti olusmazsa onlem de gerekmez. Teorik olarak bir yapı da deprem kuvvetinin olusmaması mümkünmüdür? Eğer kutlesi olmayan bir bina yapabilirsek deprem kuvveti olusmayan bir bina yapıyoruz demektir. Kuťlesi olmayan bir bina yapamayacagimıza gore bu ideal’e en yakın çözüm, kutlesi AZ olan bina yapmaktır. Muhendislikte amac neydi? İdeal’e yakin çözüm uretmek. Burada ideal cözüm kütlesiz bina, ideal’e yakın çozüm de kütesi AZ olan bina…

Depreme dayanıkli tasarim iste burada baslar, hafif bina uretmekle başlar. Hafif bina icin ne yapacaksiniz:  kaplama malzemesi olarak mermer kullanmayacaksıniz, betonunuz duzgün atılacak birde o betonu duzeltmek icin 10-15 cm şap atmayacaksınız, koca koca kolon, koca koca kiris atmayacaksiniz, bileceksiniz ki betonun birim hacim agirliģi 2500kg/metrekup, binalarin en üst katina dugun salonu, toplanti salonu yapmayacaksiniz, duvarlara cok ince sıva atacaksiniz yada siva gerektirmeyen uygulamalar yapacaksinız, mimarlarla irtibat halinde olup, her yerde hafif malzeme kullanilmasini, yogunlugu düsuk malzeme kullanilmasini saglayacaksıniz, projede malzemelerin detaylarini en ince ayrintisina kadar gostereceksiniz/gosterttireceksiniz,  cati katlarina büyük su deploları koymayacaksiniz/koydurtmayacaksiniz…Yani bina ağirlığini azaltmak için  e gerekiyorsa yapacaksinız, hesaplar da da aynen bu yukleri alacaksinız.

Deprem’e dayanikli yapi tasarımı, hafif bina uretimiyle baslar, bunu unutmayacaksınız…

Ahmet CELIKKOLLU

İnşaat Mühendisi

ESKISEHIR