Keyifli Forumlar

Yanıtları bulun, sorular sorun ve dünyanın dört bir yanındaki
topluluğumuzla bağlantı kurun.

Medeniyet Mühendisleri › Forumlar › Şehir ve Bölge Planlama › Kentsel Isı Adası Nedir, Planlamayla Nasıl Azaltılır?

  • Kentsel Isı Adası Nedir, Planlamayla Nasıl Azaltılır?

    Gönderen MM Yayın Ekibi açık 16 Kasım 2026, 16:18

    Kentin çevresindeki kırsaldan daha sıcak olduğu fikri yeni değil. Literatürde kavramın ilk tarifi 1820’ye, Luke Howard’ın Londra üzerine yaptığı gözlemlere dayandırılıyor. İki yüz yıl sonra soru aynı, ölçüm aracı farklı: bugün termometrenin yanında uydular da çalışıyor ve aynı şehrin iki mahallesi arasında on dereceyi aşan yüzey sıcaklığı farkları yakalıyor. Bu farkın ne olduğu, nereden geldiği ve hangi plan kararlarıyla azaltılabildiği, şehir plancısı kadar yapı tasarımcısını da ilgilendiriyor.

    1. Kentsel ısı adası nedir?

    ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA), ısı adasını yapılaşmış bir alanın çevresindeki kırsala göre ya da kentin bir kesiminin diğer kesimlerine göre daha sıcak olması diye tanımlıyor. Kurum iki türü birbirinden ayırıyor:

    • Yüzey ısı adası: Çatıların, yolların ve meydanların doğal yüzeylerden daha fazla ısı emip yayması. Güneşin tepede olduğu gündüz saatlerinde en belirgin hâlindedir. EPA’ya göre sıcak bir günde geleneksel bir çatı kaplaması çevre havasından 66 °F (yaklaşık 37 °C) daha sıcak olabiliyor.
    • Atmosferik ısı adası: Kentteki havanın kırsaldaki havadan sıcak olması. EPA, kentlerde gündüz hava sıcaklığının çevreye göre yaklaşık 1–7 °F (kabaca 0,5–4 °C), gece ise 2–5 °F (kabaca 1–3 °C) yüksek olduğunu aktarıyor.

    Gece rakamının küçük görünmesi yanıltmasın. EPA, etkinin gün boyunca biriktiğini ve kent malzemeleri depoladıkları ısıyı yavaşça bıraktığı için gün batımından sonra daha belirgin hâle geldiğini vurguluyor. Kısacası kentin taşı, betonu ve asfaltı gündüz güneşi kumbaraya atıyor, gece de bozduruyor.

    2. Isıyı kim biriktiriyor?

    EPA’nın saydığı nedenler bir plancının masasındaki kararlarla neredeyse birebir örtüşüyor: doğal yüzeylerin yerini ısı tutan yapı malzemelerine bırakması, bitki örtüsünün azalması, kent geometrisi ve atık ısı. Dar sokaklarla yüksek binaların oluşturduğu “kent kanyonları” serinletici rüzgârın önünü kesiyor; taşıtlar, klima dış üniteleri ve sanayi tesisleri de havaya doğrudan ısı veriyor. Üstündağ ve arkadaşlarının PEYZAJ dergisindeki derlemesi buna düşük albedoyu ekliyor: koyu renkli yüzeyler güneş ışığını daha çok emerken açık renkli yüzeyler daha çok yansıtıyor.

    Listeye dikkatli bakınca sokak genişliği, bina yüksekliği, yapı yoğunluğu ve yeşil alan oranının büyük ölçüde imar planı kararlarıyla şekillendiği görülüyor. Yoğunluk kararlarının arka planını Teknik Sözlük’teki

    girdisinde ayrıntılı anlatmıştık.

    3. Türkiye’den ölçümler: aynı şehirde on derecelik fark

    Isı adasını haritalamanın yollarından biri, Landsat uydu görüntülerinden hesaplanan yer yüzey sıcaklığı (LST). Uyar ve İban’ın Türk Uzaktan Algılama ve CBS Dergisi’nde yayımlanan çalışması, 2022 yazı görüntüleriyle dört ilin mahalle ortalamalarını çıkarmış. En sıcak ve en serin mahalleler arasındaki tablo şöyle:

    • İstanbul: Turgut Reis (Esenler) 36,70 °C, Bahçeköy Merkez (Sarıyer) 24,46 °C
    • Ankara: Mevlana (Sincan) 40,80 °C, Güzeltepe (Çankaya) 29,93 °C
    • İzmir: İzkent (Çiğli) 40,11 °C, 2. İnönü (Narlıdere) 29,27 °C

    Aynı çalışmada bitki örtüsü yoğunluğunu gösteren NDVI ile yüzey sıcaklığı arasındaki ilişki birçok İstanbul ilçesinde çok güçlü çıkmış; Eyüp ve Çekmeköy’de R² değeri 0,98. Adana kent merkezini inceleyen Ünal Çilek de yaz aylarında en yüksek yüzey sıcaklıklarını sanayi ve ticaret alanlarında (47,8 °C) ve otoyol çevresinde (42 °C), en düşük değerleri ise su yüzeyleri, ormanlar ve kentsel yeşil alanlarda bulmuş.

    Bir uyarı: Bu rakamlar yüzey sıcaklığıdır, mahallede yürürken hissedilen hava sıcaklığı değildir. Asfaltın 40 derece olması, gölgedeki termometrenin de 40’ı göstereceği anlamına gelmez. Yine de hangi dokunun ısıyı biriktirdiğini mahalle ölçeğinde göstermesi, LST haritalarını plan analizinde değerli kılıyor.

    4. Plan ölçeğinde neler yapılabilir?

    Isı adasıyla mücadele tek bir projeyle değil, ölçekler arasında dağılmış kararlarla yürüyor. Aşağıdaki üç örnek, farklı ölçeklerdeki araçları iyi gösteriyor.

    Stuttgart: rüzgârın yolunu açık tutmak. Neckar havzasında, tepelerle çevrili bir çanakta kurulan kentte rüzgâr hızları düşük. Avrupa Çevre Ajansı’nın Climate-ADAPT platformundaki vaka çalışmasına göre soğuk ve temiz havanın taşındığı vadilerin ve yamaçların yapılaşmadan korunması esas alınıyor; gece soğuk hava akışını engelleyecek projelere izin verilmiyor ve kenti çevreleyen tepelerde yapı yasağı uygulanıyor. 2008’de yayımlanan bölgesel İklim Atlası kentsel alanları sekiz sınıfa ayırıp her biri için ayrı plan önerileri veriyor. Bugün kentin yüzde 60’ından fazlası yeşil örtüyle kaplı ve 300.000 m²’yi aşkın çatı yeşillendirilmiş durumda.

    Medellín: gölgeyi koridora dönüştürmek. Kolombiya’nın bu kenti 2017’de başlattığı programla kaldırımlar, dere kenarları ve trafik akslarında 30 yeşil koridor oluşturdu; toplam 20 km’lik ağ yaya ve bisiklet yollarını da kapsıyor. Thomson Reuters Vakfı’nın haberine göre belediye, 16,3 milyon dolarlık projenin ısı adası etkisini 2018’den bu yana 2 °C azalttığını açıklıyor. Bu rakamın belediyenin kendi açıklaması olduğunu, bağımsız bir ölçümle doğrulanmadığını not edelim.

    Serin ve yeşil çatılar: yapı ölçeğindeki katkı. EPA’ya göre güneşi yansıtan serin çatılar, kliması olmayan konutlarda en yüksek iç sıcaklığı 1,2–3,3 °C düşürüyor; klimalı konutlarda ise pik soğutma talebini yüzde 11–27 azaltabiliyor. Yeşil çatılarda Üstündağ ve arkadaşları, yazın güneş enerjisinin yalnızca yüzde 10–30’unun bitkilerin altındaki toprağa ulaştığını aktarıyor. Yurt içinden örnek olarak İstanbul’daki Kanyon AVM’nin yaklaşık 16.000 m²’lik yeşil çatısını gösteriyorlar.

    Bu üç örneğin ortak noktası, ısıyı sonradan soğutmaya çalışmak yerine birikmesini baştan engellemeleri. Howard’ın Londra’sından bu yana değişmeyen bir şey varsa o da şu: ısı adası hava durumunun değil, şehrin nasıl kurulduğunun sonucu. Yüzey sıcaklığı haritası imar paftasının yanına konduğunda, ağacın, açık renkli çatının ya da korunacak bir rüzgâr yolunun önce hangi mahalleye gerektiği de kendiliğinden belirginleşiyor.

    Kaynaklar

    MM Yayın Ekibi yanıtladı 10 saat, 56 dakika önce 1 Üye · 0 Yanıtlar
  • 0 Yanıtlar

    Üzgünüz, yanıt bulunamadı.

    Yanıtlamak için giriş yapın.