Uydudan Gelen Kota Altı Düzeltme
Bir noktanın yüksekliğini harita mühendisine sorun, cevabın ilk kelimesi büyük ihtimalle bir rakam değil, bir soru olacaktır: “Neye göre?” Kulağa ukalalık gibi gelebilir. Oysa bodrum kotunu, kanal eğimini, hatta duvarın komşu parsele kaç santim taştığını belirleyen soru tam olarak budur. GNSS alıcıları ölçmeyi hızlandırdı, yanlış anlamaları da aynı hızla yaydı. Sahada en sık karşılaştığımız altı yanılgıyı ve doğrularını aşağıda topladık.
Projedeki bir noktanın araziye nasıl taşındığını Teknik Sözlük’teki
anlatmıştık. Bu yazı o işin görünmeyen altlığına, referans sistemlerine bakıyor.
1. Ekrandaki yükseklik
“Rover ekranında yazan yükseklik, denizden yüksekliktir.”
GNSS’in doğrudan ürettiği değer elipsoidal yüksekliktir (h): noktanın GRS80 elipsoidi denen matematiksel yüzeyden uzaklığı. Harita Dergisi’nde yayımlanan Akiz ve Yerci çalışması bu büyüklüğün tamamen geometrik olduğunu, fiziksel bir anlam taşımadığını vurgular. Projede kullandığımız ise ortometrik yüksekliktir (H). Aradaki köprü jeoit yüksekliğidir (N): h = H + N. Büyük Ölçekli Harita ve Harita Bilgileri Üretim Yönetmeliği (BÖHHBÜY) de Helmert ortometrik yüksekliğini H = h − N bağıntısıyla tanımlar. Ekrandaki sayıyı projeye yazmadan önce hangi yükseklik olduğunu ve hangi dönüşümden geçtiğini mutlaka sorun.
2. Ulusal jeoit modeli
“Türkiye jeoidiyle dönüştürdük, yükseklik santimi santimine doğrudur.”
Jeoit modeli bir ölçü değil, bir modeldir ve hatası vardır. Akiz ve Yerci’nin Batı Anadolu’daki yaklaşık 900 km²’lik test alanında TG-03 doğrudan kullanıldığında nivelmanla farkların standart sapması ±11 cm çıkmış. Model sekiz kontrol noktasıyla yerel olarak güncellendiğinde bu değer ±3 cm’ye inmiş. TR-GRAV projesiyle üretilen TG-20 çok daha iyi: Yıldız ve arkadaşlarının doğrulama çalışmasında yedi yeni GPS/nivelman profilinde standart sapmalar 1,2 ile 6,3 cm arasında kalmış ve model bir öncekinden en az iki kat doğru bulunmuş.
Yine de yönetmelik, ulusal modelin proje alanında TUDKA-99’a nivelmanla bağlı noktalarla kontrol edilip iyileştirilmesine ya da yerel bir GNSS nivelman jeoidi kurulmasına imkân tanır. Yerel jeoit için 43. madde 5 cm’den daha iyi uyuşum ister. Birkaç santimin önemsiz kaldığı iş çoktur. Düşük eğimli, uzun bir atık su hattında ise o birkaç santim, hesaptaki eğim payının azımsanmayacak bir kısmını yiyebilir.
3. Sıfır noktası
“Deniz seviyesi deniz seviyesidir, sıfır her yerde aynı sıfırdır.”
Türkiye’nin düşey datumu TUDKA-99’dur ve BÖHHBÜY’ye göre yükseklikler Antalya ortalama deniz seviyesine göre tanımlanır. Servet Yaprak’ın Geomatik Dergisi’ndeki makalesi, bu ağın kökünü 1936’da Antalya’da kurulan mareograf ağına bağlar. Bu sıfır yüzeyi, küresel modellerin sıfırıyla birebir örtüşmez: TG-20 hesabında Türkiye düşey datumu ile küresel datum arasındaki farkı da içeren ortalama kayıklık −0,857 m bulunmuş. Küresel bir sayısal yükseklik modelini yerel bir projeye doğrudan yapıştırmadan önce bu farkı hesaba katmak gerekir.
4. İki Mercator
“TM ile UTM aynı izdüşüm, fark yalnızca isimde.”
İkisi de Transvers Mercator ailesindendir ama aynı koordinatı vermez. BÖHHBÜY, GRS80 üzerinde üç derecelik dilimlerle TM izdüşümünü esas alır. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı Coğrafi Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü’nün koordinat referans sistemleri dokümanına göre Türkiye’deki dilimlerin orta meridyenleri 27°, 30°, 33°, 36°, 39°, 42° ve 45°’dir. TM’de ölçek faktörü 1 alınır, UTM’de ise düzlem koordinatlar 0,9996 ile çarpılır. UTM’li bir altlıkla TM’li bir aplikasyon projesi aynı CAD dosyasında üst üste konduğunda çizgiler “neredeyse” oturur. Neredeyse, kazık çakmak için yeterli bir kelime değildir.
5. Eski paftalar
“Eski paftadaki koordinat ile bugünkü koordinat aynı yeri gösterir.”
ED50 datumu Hayford elipsoidine dayanır. Bugünkü ulusal sistem TUREF ise ITRF96 ile 2005.0 epoğunda çakışan, koordinatları zamanla değişen dört boyutlu bir datumdur. Güllü ve arkadaşlarının on TUTGA noktası üzerindeki örneğinde aynı noktanın iki sistemdeki üç boyutlu kartezyen koordinatları eksen başına yaklaşık 85 ile 125 metre fark ediyor. ED50’li bir paftadan alınan değer dönüşüm yapılmadan TUREF’li bir projeye girmemelidir. Yönetmelik dönüşümün ortak noktalarla ve proje alanı içinde yapılmasını, ED50’den türetilmiş koordinatların yeni nokta sıklaştırmasında kullanılmamasını öngörür. Ortak nokta yoksa başvurulan ulusal grid dönüşümünün hataları CBS dokümanında enlemde 0,28 m, boylamda 0,36 m olarak verilir: pafta ölçeğinde küçük, parsel sınırında büyük bir rakam.
6. Röperler
“Nivelman noktası bir kez tesis edildi mi, yıllarca yerinde bekler.”
Yaprak’ın aktardığına göre 2011’de TUDKA’nın yaklaşık 10.000 km’lik bölümünde yapılan incelemede noktaların %63’ünün tahrip olduğu görülmüş. Şantiyede kurduğunuz röperler de bu kaderden muaf değildir; ekskavatörün kepçesi ölçü bilmez. Röperleri birden fazla kurmak, kazının etki alanı dışında tutmak ve önemli her ölçüden önce birbirine göre kontrol etmek, kayıp bir noktanın sessizce yanlış kot üretmesini önler.
Şantiye defterinde yüksekliğin yanına üç bilgi eklemek, yani sistemi, jeoit modelini ve röperi yazmak, bu yanılgıların çoğunu baştan eler. Uygulamada yönetmeliğin güncel hâlini ve idarenizin isteklerini projenin harita mühendisiyle teyit edin.
Kaynaklar
- 0 Yanıtlar
Üzgünüz, yanıt bulunamadı.
Yanıtlamak için giriş yapın.