Donatı Metrajı Hesaplama Aracı
Donatı Metrajı Hesaplama Aracı
Genel Kabuller
| # | Poz | Eleman | Şekil | Ø | A | B | C | Adet | Tekrar | Açılım (cm) | Toplam (m) | Ağırlık (kg) |
|---|
1. Metrajın İki Yüzü: Hakediş ve Sipariş
Donatı metrajı aynı cetvelden iki farklı amaçla çıkarılır. Hakediş (net) metrajı, projede gösterilen çubukların açılım boyları ile birim ağırlıkların çarpımıdır. ÇŞB nervürlü beton çelik çubuğu pozlarının yapım şartlarında ağırlıkların birim ağırlık cetvelinden alınacağı ve projede gösterilmeyen çubuklar ile eklerin hesaba katılmayacağı belirtilir. Bu nedenle fire, kesim artığı ve projede gösterilmeyen bindirmeler hakediş metrajına girmez.
Sipariş metrajı ise şantiyeye getirilecek çelik miktarıdır; kesim artığı, hasar ve saha kayıpları için bir pay içerir. Araç bu iki değeri ayrı raporlar: fire yüzdesi yalnızca sipariş ağırlığına uygulanır. Fire yüzdesinin keyfi seçilmesi yerine, araçtaki kesim planı firesi sütunu cetvelin kendi geometrisinden çıkan artık oranını gösterir; sipariş payı belirlenirken bu değer referans alınabilir.
2. Birim Ağırlık: TS 708 Çizelge 7 ve Teorik Değer
g = An·ρ , ρ = 7,85 kg/dm³ ⇒ g [kg/m] = 0,0061654·d² [mm] (TS 708, Madde 7.3.2)
TS 708 Madde 7.3.2, birim uzunluk anma kütlelerinin 7,85 kg/dm³ yoğunlukla anma enkesit alanından hesaplandığını ve Çizelge 7'de verildiğini belirtir. Çizelge 7'deki değerler yuvarlatılmıştır; örneğin Ø16 için çizelge 1,580 kg/m, teorik bağıntı 1,5783 kg/m verir. Fark büyük metrajlarda birkaç binde düzeyine ulaşabildiğinden, sözleşmede hangi değerin esas alınacağı açıkça belirlenmelidir. Araç varsayılan olarak Çizelge 7'yi kullanır; teorik seçenek karşılaştırma içindir.
Kütle toleransı (TS 708, Madde 7.3.2): birim uzunluk anma kütlesi için izin verilen sapma, anma çapı 8,0 mm'den büyük çubuklarda ±%4,5, 8,0 mm ve daha küçük çubuklarda ±%6,0'dır. Bu, tartıyla teslim alınan donatının, aynı boyun anma ağırlığından bu oranlarda farklı çıkabileceği anlamına gelir. Çap bazında özet tablosundaki tolerans aralığı bu bandı gösterir.
3. Kanca ve Büküm Geometrisi
Bükülmüş bir çubukta iç büküm çapı dm, çubuk çapı φ olmak üzere üç yarıçap tanımlanır: iç yarıçap r = dm/2, eksen yarıçapı rc = r + φ/2 ve dış yarıçap ro = r + φ. Kesme boyu, çubuğun ekseni boyunca ölçülen uzunluktur; çizimdeki ölçüler ise dış yüzden verilir. Araç bu ilişkiyi iki genel bağıntıyla kurar:
Δ(θ) = 2·ro·tan(θ/2) − θ·rc (iki kol arasındaki bükümde dış ölçü fazlası)
| Kanca / büküm | İç çap dm | Uç düz boyu luç | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Boyuna donatı 180° kanca | ≥ 6φ | ≥ 4φ ve ≥ 60 mm | TS 500 Md. 9.3.1(a) |
| Boyuna donatı 90° kanca (gönye) | ≥ 6φ | ≥ 12φ | TS 500 Md. 9.3.1(b) |
| Boyuna donatı bükümü | merdane ≥ 6φ | — | TS 500 Md. 9.4 |
| Etriye kancası (genel) | ≥ 4φ | Şekil 9.2 | TS 500 Md. 9.3.2 |
| Özel deprem etriyesi, 135° | ≥ 5φ | ≥ 6φ ve ≥ 80 mm (son teğet noktasından) | TBDY 2018 Md. 7.2.8.1 |
| Özel deprem çirozu | ≥ 5φ | Bir ucu 90° olabilir; şaşırtmalı düzen | TBDY 2018 Md. 7.2.8.1 |
Örnek: Ø10 deprem etriyesinde dm = 5φ için rc = 30 mm, ro = 35 mm, luç = max(60; 80) = 80 mm; h(135°) = 0,75π·30 + 80 − 35 ≈ 115,7 mm. Kapalı etriyenin eksen boyu 2(A+B) + 2h(135°) − 3Δ(90°) bağıntısıyla bulunur; bu ifade, iki 135° ve üç 90° bükümün eksen boyunca doğrudan toplanmasıyla aynı sonucu verir.
Aracın uyguladığı kabuller: 90° çiroz ucunda da TBDY Md. 7.2.8.1'deki "kancaların uç düz boyu" koşulu (6φ ve 80 mm) uygulanmıştır. 180° kancalı düz çubukta A ölçüsü kanca dış yüzüne kadar alınır. Pilye şeklinde eğik kollar 45° kabul edilir ve A toplam yatay izdüşüm, B (H) dış ölçü pilye yüksekliğidir. Açılım boyu, kesim pratiğine uygun olarak bir üst santimetreye yuvarlanır.
4. Dış Ölçü Toplamı mı, Eksen Boyu mu?
Yaygın metraj uygulamasında açılım boyu, şekildeki dış ölçülerin toplanmasıyla bulunur. Bu yöntem her 90° bükümde Δ(90°) kadar fazla boy verir: boyuna donatıda (dm = 6φ) yaklaşık 2,50φ, etriyede (dm = 5φ) yaklaşık 2,29φ. Örneğin Ø10 kapalı etriyede üç köşe için fark yaklaşık 69 mm'dir; çok sayıda etriye içeren kolon ve perde metrajlarında bu fark toplam etriye ağırlığının birkaç yüzdesine ulaşabilir.
Dış ölçü toplamı, metraj ve hakediş açısından güvenli yanda kalan ve kontrolü kolay bir kabuldür. Eksen boyu ise kesim listesi (bükme atölyesi) için daha doğrudur. Kanca uzantıları her iki kabulde de aynı, geometrik olarak tam bağıntıyla hesaplanır; iki kabul yalnızca iki kol arasındaki ara bükümlerde ayrışır.
5. Ticari Boy, Bindirme ve Kesim Planı
Açılım boyu ticari çubuk boyunu (genellikle 12 m) aşan satırlar cetvelde kırmızı gösterilir. Bu çubuklar tek parça temin edilemez; bindirmeli, manşonlu veya kaynaklı ek gerekir. Araç bindirme boyunu kendiliğinden eklemez, çünkü ekin yeri, türü ve oranı projeye bağlıdır. Bindirme boyunu Donatı Bindirme Boyu Hesaplama Aracı ile (TS 500 Denklem 9.2) belirleyip ayrı satır olarak ya da A ölçüsüne ekleyerek girin. TS 500 Md. 9.2.6'ya göre çapı 30 mm'den büyük basınç donatısına bindirmeli ek yapılamaz.
Kesim planı sütunu, her satırın kendi içinde ticari boydan kesildiği basit bir yerleşimi varsayar: bir ticari çubuktan ⌊S/L⌋ parça çıkar. Gerçek kesim optimizasyonu, farklı satırların artıklarını birleştirerek daha düşük fire verir; bu nedenle tablo, üst sınıra yakın bir tahmin olarak okunmalıdır.
6. Kapsam ve Sınırlar
- Yalnızca çubuk donatı hesaplanır. Hasır çelik TS 708 kapsamında değildir (TS 708 Md. 1) ve ÇŞB'de ayrı pozlarla ölçülür.
- Bağlama teli, montaj çubukları (sehpa, ara çubuk) ve projede gösterilmeyen ekler cetvele girilmedikçe hesaba katılmaz.
- Ø6, ÇŞB nervürlü çubuk pozlarının çap aralıkları dışında kaldığından "Poz dışı" olarak raporlanır.
- Spiral, çember (dairesel etriye) ve özel şekiller için "Serbest" şekil seçilip açılım boyu doğrudan girilmelidir.
- Merdane çapları standart alt sınırların altına düşürülürse araç uyarı verir; hesap yine yapılır.
TS 708 Çizelge 7 — Çubuk Çapları, Anma Kesit Alanı ve Birim Kütle
Araçta Kullanılan Madde ve Çizelgeler
| Kaynak | Madde | Araçtaki kullanımı |
|---|---|---|
| TS 708:2010 | Md. 3.12 | Anma kesit alanı An = πd²/4 |
| TS 708:2010 | Md. 7.3.1, Çizelge 7 | Tercih edilen anma çapları ve birim uzunluk anma kütleleri |
| TS 708:2010 | Md. 7.3.2 | ρ = 7,85 kg/dm³; kütle toleransı ±%4,5 (d > 8 mm), ±%6,0 (d ≤ 8 mm) |
| TS 708:2010 | Md. 7.3.3 | Çubuk anma boyu teklif ve sipariş aşamasında belirlenir (ticari boy girdisi) |
| TS 500:2000 | Md. 9.3.1 | 180° kanca: dm ≥ 6φ, uç ≥ 4φ ve 60 mm; 90° kanca: uç ≥ 12φ |
| TS 500:2000 | Md. 9.3.2 | Etriye kanca iç çapı ≥ 4φ |
| TS 500:2000 | Md. 9.4 | Boyuna donatı merdane çapı ≥ 6φ, ısıtılmadan bükme |
| TS 500:2000 | Md. 9.2.5, 9.2.6 | Bindirme boyu ve φ > 30 mm basınç donatısında bindirme yasağı (uyarı metni) |
| TBDY 2018 | Md. 7.2.8.1 | 135° kanca, iç çap ≥ 5φ, uç ≥ 6φ ve 80 mm; çirozda bir uç 90° |
| TBDY 2018 | Md. 7.2.8.2 | Etriye ve çiroz çap/aralık eşliği |
| ÇŞB İnşaat Birim Fiyatları | 15.160.1003 / 1004 / 1005 | Ø8–Ø12, Ø14–Ø28 ve Ø28'den büyük nervürlü çubuk grupları (ton) |
Standartlar ve Mevzuat
- TS 708 (Nisan 2010) — Çelik - Betonarme için - Donatı çeliği
- TS 500 (Şubat 2000) — Betonarme Yapıların Tasarım ve Yapım Kuralları, Bölüm 9
- Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (2018), Bölüm 7.2.8
- Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı İnşaat ve Tesisat Birim Fiyatları, 15.160 poz grubu yapım şartları
- ISO 4066 — Construction drawings: Bar scheduling (donatı cetveli düzeni için uluslararası referans)
- BS 8666 — Scheduling, dimensioning, cutting and bending of steel reinforcement for concrete (şekil kodları ve kesme boyu uygulaması için karşılaştırma)
Akademik Kaynaklar
- Ersoy, U., Özcebe, G., Tankut, T. — Betonarme, ODTÜ Geliştirme Vakfı Yayıncılık
- Celep, Z., Kumbasar, N. — Betonarme Yapılar, Beta Dağıtım
- Doğangün, A. — Betonarme Yapıların Hesap ve Tasarımı, Birsen Yayınevi
- MacGregor, J.G., Wight, J.K. — Reinforced Concrete: Mechanics and Design, Pearson
